“Otların padişahı” diye anılır; demir, A ve C vitamini zengini.
Bağışıklık güçlendirir, sindirimi düzenler, kolesterol düşürür.
Kars doğasında bolca yetişir; Mayıs-Haziran’da toplanır.
Kars'ın meralarında ve bozkırlarında boğa dikeninden sonra en çok ilgi gören, baharın müjdecisi olarak kabul edilen bir diğer önemli bitki ise Yemlik (Tragopogon) otudur. Halk arasında "Otların Padişahı" olarak da bilinen bu bitki, Kars mutfak kültürünün ve geleneksel tıbbının ayrılmaz bir parçasıdır.
Kars Ekolojisinde Yemlik: Botanik Analiz
Bilimsel adı Tragopogon olan yemlik, papatyagiller (Asteraceae) ailesine aittir. Kars'ta özellikle karların erimesiyle birlikte Nisan ve Mayıs aylarında ilk yeşeren bitkilerdendir.
Bölgesel Türler ve Fiziksel Yapı
Tür Çeşitliliği: Kars florasında temel olarak üç tip yemlik görülür:
Dağ Yemliği: En şifalı kabul edilen, yüksek rakımlarda yetişen türdür.
Çayır Yemliği: Sulak alanlarda yetişir, daha yumuşak ve lezzetlidir.
Tarla Yemliği: Ekili alanların kenarlarında kendiliğinden biter.
Görünüm: İnce uzun, paralel damarlı yaprakları vardır. Bitki koparıldığında içinden süt benzeri beyaz bir sıvı çıkar; bu sıvı bitkinin taze ve kaliteli olduğunun işaretidir. Çiçekleri genellikle sarı veya mor (Teke sakalı türü) renktedir.
Besin Değeri ve Sağlık Faydaları
Kars üzerine yapılan etnobotanik araştırmalar (örneğin DergiPark'ta yayımlanan çalışmalar), yemliğin gerçek bir vitamin ve mineral deposu olduğunu kanıtlamaktadır.
Vitamin Zengini: Bol miktarda A, B2, B6 ve C vitaminleri içerir. Özellikle β-karoten (Provitamin A) miktarı ıspanaktan bile fazladır.
Kan Yapıcı Özelliği: Yüksek demir içeriği sayesinde Kars halkı tarafından geleneksel olarak kansızlık (anemi) tedavisinde destekleyici olarak tüketilir.
Doğal Antibiyotik: Yapısındaki antioksidanlar bağışıklık sistemini güçlendirir ve vücut direncini artırır.
Diğer Faydaları: Tansiyonu dengeleyici, iştah açıcı ve sindirim sistemini (kabızlık gibi sorunları) düzenleyici etkileri bilinmektedir.
Kars Mutfak Kültüründe Yemlik
Yemlik, Kars'ta sadece bir ot değil, sosyal bir etkinlik vesilesidir. Bahar aylarında aileler yaylalara ve kırlara "yemlik toplamaya" çıkar.
Tüketim Şekilleri
Taze Tüketim (Çiğ): En yaygın kullanım şeklidir. Yemliklerin dış zarı soyulur, üzerine tuz dökülerek ekmekle birlikte taze olarak yenir. Tadı hafif şekerli ve ferahlatıcıdır.
Yemlik Pilavı: Kars ve Ardahan yöresine özgü bir lezzettir. Bulgur pilavının içine ince kıyılmış yemlikler eklenerek pişirilir.
Yemlik Aşı / Çorbası: Ayran aşı veya sütlü çorbaların içine doğranarak aromatik bir tat katması sağlanır.
Lapa (Haricen): Ezilen yaprakları "lapa" haline getirilerek açık yaraların üzerine konur; bu yöntemin yarayı temizlediği ve iyileşmeyi hızlandırdığı bilinir.
Ekonomik Değer ve Sürdürülebilirlik
Kars yerel pazarlarında (Cumartesi pazarı vb.) bahar aylarında en çok satılan ürünlerin başında yemlik gelir. Köylüler için önemli bir ek gelir kaynağıdır. Ancak uzmanlar, bitkinin köküyle birlikte sökülmemesi, sadece toprak üstündeki kısmının kesilerek toplanması konusunda uyarıda bulunmaktadır; çünkü bilinçsiz toplama, bu değerli gen kaynağının yok olmasına neden olabilir.
